Miarą
jakości życia nie zawsze jest jego długość, na pewno aktywność w szerokim
tego słowa znaczeniu, a hasłem profilaktyki starości jest dodawanie lat.
W naszych czasach starość jest przedwczesna i patologiczna. Przyczyną
takiego stanu rzeczy są szkodliwe czynniki oddziałujące na ustrój człowieka
żyjącego w warunkach technicznej cywilizacji. Dawniej adaptacja do
zmieniających się warunków fizycznych, biologicznych i społecznych
przebiegała bardzo wolno, w ciągu tysiącleci. Dzisiaj zmiany w środowisku
następują bardzo szybko. Nieumiejętność przystosowania się człowieka do zmieniających
się warunków życia i środowiska widoczna jest chociażby w występujących
zaburzeniach równowagi energetycznej ustroju człowieka. Dawniej organizm bronił
się przed nadmiarem wysiłku fizycznego, dzisiaj niedobór ruchu niesie ze sobą
niebezpieczne zjawisko obniżenia wydolności organizmu, obniżenia granic
tolerancji przystosowania się do wysiłku fizycznego, nawet lekkiego. (Red.
Naukowa Andrzej Dąbrowski, 2006, Zarys
teorii rekreacji ruchowej, Almamer Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa,
s115).
Ruch, praca
mięśni i kontakt z przyrodą stanowiły w ciągu wieków gwarancję
równowagi między ustrojem człowieka, a środowiskiem. Przy braku aktywności
fizycznej nie wykształcają się bowiem lub zawodzą mechanizmy adaptacyjne,
regulujące czynności poszczególnych układów i narządów. Zmniejszanie się
zdolności przystosowawczych organizmu jest cechą charakterystyczną dla procesów
starzenia się. Właściwa aktywność ruchowa, nie nadmierna, lecz również nie za
mała (w stosunku do wieku, płci, budowy ciała) stanowi ważny czynnik
zachowania zdrowia. (Szwarc H., Wolańska T., Łobożewicz T. 1988, Rekreacja i turystyka ludzi w starszym
wieku, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, s 5). Wokół
starości krążą rozmaite stereotypy i uprzedzenia, a tymczasem wiele
problemów pojawiających się w starości nie jest generowanych przez nią
samą, ale bierze swój początek we wcześniejszych etapach życia, jest wynikiem
nagromadzonych doświadczeń. Starość to po prostu kolejny rozdział ludzkiego
życia, a rozbieżność między wiekiem kalendarzowym, a wiekiem
biologicznym bywa bardzo duża. Starzejemy się od początku naszego istnienia, z
każdym dniem. Aktywność ruchowa jest jednym ze środków, który może nie tylko
opóźnić procesy inwolucyjne, czy uczynić ich przebieg łagodniejszymi, ale pełni
również funkcje korektywną w odniesieniu do tych stanów. (Merska M., 2010,
Znaczenie aktywności ruchowej dla osób w starszym wieku, Almamer Wyższa
Szkoła Ekonomiczna, Warszawa, s 9). Os(Merska M., 2010, Znaczenie aktywności ruchowej dla osób w starszym wieku,
Almamer Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa, s 9). Osobom starszym wiekiem rekreacyjna
aktywność ruchowa jest nie mniej potrzebna niż dzieciom i młodzieży.
Pasywny tryb życia przyśpiesza bowiem starzenie się, nasilając procesy zanikowe
w tkankach i narządach zwiększając się odkładanie złogów w narządzie
ruchu i w tętnicach. (Szwarc H., Wolańska T., Łobożewicz T. 1988, Rekreacja i turystyka ludzi w starszym
wieku, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, s 6). Ludziom
starszym coraz bardziej dokucza obniżona sprawność lub niesprawność, w tym
fizyczna wiążąca się ze znacznym rozpowszechnieniem tzw. „ wielkich zespołów
geriatrycznych” (m.in. zaburzenia lokomocji i upadki, zaburzenia wzroku
i słuchu, depresja, otępienie, nietrzymanie moczu i stola,
niedożywienie, delirium- splątanie, majaczenie). Ze względu na przewlekłość ich
trwania, wieloprzyczynowość powstawania, oraz trudności w leczeniu
„wielkie zespoły geriatryczne” powodują stopniową utratę samodzielności osób
starszych i uzależnienie od otoczenia. W zdecydowany sposób wpływa to
na obniżenie jakości życia poprzez organicznie relacji z otoczeniem. (Merska
M., 2010, Znaczenie aktywności ruchowej
dla osób w starszym wieku, Almamer Wyższa Szkoła Ekonomiczna,
Warszawa, s11). Zanikające w starszym wieku zdolności motoryczne
skutecznie można podtrzymać przez ćwiczenia fizyczne i stosowanie takich
form ruchu, które rozwijają umiejętności koordynacyjne, polegające na
współdziałaniu układu nerwowego i mięśni. Przeciwdziałanie pogorszeniu się
czasu reakcji i takich cech jak zwinność i równowaga, zmniejsza też
wypadkowość wśród osób starszych. Rekreacja ruchowa i turystyka piesza,
rowerowa, czy wodna wpływają też na poprawę wytrzymałości i wydolność
organizmu. Są one osiągalne nawet w zaawansowanej starości. Stanowią ważne
kryterium wieku biologicznego. Wiek ten właśnie, a nie wiek kalendarzowy,
decyduje czy jest się „ młodym starcem”, czy nierzadko obecnie spotykanym
„starym młodzieńcem”. (Szwarc H., Wolańska T., Łobożewicz T. 1988, Rekreacja i turystyka ludzi w starszym
wieku, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, s 7). W społecznych
stereotypach starość postrzegana jest jako czas powolnej utraty sił fizycznych
i psychicznych, podatności na chorobę, poszukiwania komfortu życia
„zastygnięcia” w stereotypach, niezdolności do samodzielnego i niezależnego
życia. Stereotyp starości jaki funkcjonuje w społeczeństwie, jest
odzwierciedleniem sytuacji ludzi starych, którzy w tym społeczeństwie
żyją. Nie da się przedstawić paradygmatu zachowania się ludzi starych. To jak
człowiek przeżywa ten okres życia, zależy zarówno od czynników wewnętrznych,
jak i zewnętrznych.(…)Bardzo ważnym czynnikiem jest to, czego od starego
człowieka oczekuje społeczeństwo. To środowisko w którym żyje, określa
role społeczne, sposób bycia i zachowania. (Red. Naukowa Andrzej
Dąbrowski, 2006, Zarys teorii rekreacji
ruchowej, Almamer Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa, s113). Dlatego, gdy
senior staje się dziadkiem, czy babcią może aktywnie uczestniczyć w wychowywaniu
i rozwoju młodego pokolenia. Otóż poprzez aktywną opiekę nad wnukami, nie
pozwala na zmniejszenie, a w dalszym czasie na zanik sprawności. Małe
dzieci potrzebują opieki 24 godziny na dobę, ciągłego chodzenia za nimi,
noszenia, podnoszenia, zabawy. Trzeba być w dobrej kondycji fizycznej, aby
sprostać temu zadaniu. Ważne jest, aby senior, który podejmuje się opieki nad
małym dzieckiem był sprawny motorycznie, silny, zwinny, oraz nie miał
zaburzonej koordynacji ruchowo-wzrokowej. Spacery są jedną z najbardziej popularnych
form aktywności rodzin z dziećmi i ludzi starszych. W ostatnich
latach obserwuje się spadek zainteresowania joggingiem, na korzyść spacerów.
Równie częstą aktywnością jest praca w ogródku. (Red. Naukowa Andrzej
Dąbrowski, 2006, Zarys teorii rekreacji
ruchowej, Almamer Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa, s 103). Przed
rekreacją ruchową, zwłaszcza osób starszych, wyrastają bariery kulturowe,
ważniejsze czasami od ekonomicznych, czy społecznych. Jest więc bariera wstydu,
wynikająca z braku tradycji i mylnego przekonania, że człowiekowi
starszemu nie przystoi aktywne spędzanie czasu wolnego „zarezerwowane” dla
dzieci i młodzieży. Jest bariera strachu- obawa, iż ruch może doprowadzić
do wypadków i pogorszenia stanu zdrowia, a nie jego poprawy. Istnieje
wreszcie bariera niewiedzy; niepełna recepcja wiadomości o zasadach
rekreacji, jej formach i jej wpływie na organizm nie sprzyja podejmowaniu
prób zwiększenia aktywności ruchowej. (Szwarc H., Wolańska T., Łobożewicz T.
1988, Rekreacja i turystyka ludzi
w starszym wieku, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, s
7). Najczęstszym powodem, dla którego ludzie starsi rezygnują z aktywności
ruchowej jest niechęć do wysiłku, a co za tym idzie jego ograniczenie (np.
siedzenie na ławce, zamiast spaceru, winda nawet na pierwsze piętro).
Oszczędzając w ten sposób swój układ ruchu, krążenia, oddychania starszy
człowiek odzwyczaja organizm od dotychczasowej aktywności i doprowadza
w krótkim czasie do ogólnego osłabienia, a tym samym- sam stwarza
warunki do rozwoju różnych chorób. . (Red. Naukowa Andrzej Dąbrowski, 2006, Zarys teorii rekreacji ruchowej, Almamer
Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa, s117). Formy rekreacji ruchowej zalecane
i dostosowane do możliwości osób w wieku starszym są bardziej
ograniczone niż w stosunku do młodzieży czy nawet dzieci . Im sprawność
danej osoby jest wyższa, bardziej regularnie i trwale ćwiczyła, tym zasób
dostępnych form jest większy. Również stan zdrowia wpływa w istotny sposób
na możliwość korzystania z pewnych form rekreacji, (pływalnia, wędkarstwo,
turystyka). Szczególnie wskazane jest długotrwałe, wykonywane w średnim tempie
ruchy cykliczne o umiarkowanym charakterze jak: chód trucht, pływanie,
narciarstwo, jazda na rowerze doskonalące funkcję układu krążenia i oddychania
oraz specjalne ćwiczenia gimnastyczne utrzymujące lub poprawiające ruchomość
w stawach kończyn i kręgosłupa. (Szwarc H., Wolańska T., Łobożewicz
T. 1988, Rekreacja i turystyka ludzi
w starszym wieku, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, s
60). Gry rekreacyjne, łatwe gry sportowe, oraz gry i zabawy ruchowe mają
duże wartości i znaczenie w oddziaływaniu na osobowość, oraz motorykę
osób w wieku senioralnym. Niosą duży ładunek emocji i przyjemności
związany z uprawianiem sportu, sprzyjają socjalizacji i integracji, co
jest nie mniej ważne niż rozwijanie cech psychosomatycznych. (Szwarc H.,
Wolańska T., Łobożewicz T. 1988, Rekreacja
i turystyka ludzi w starszym wieku, Instytut Wydawniczy Związków
Zawodowych, Warszawa, s 63). Doskonałą formą zabawy jest taniec. Wspólnie
spędzony czas z wnukami rozwija i seniora i dzieci. Wydaje się nie
podlegać dyskusji, że przewodnimi wartościami rekreacji ruchowej funkcjonującej
w sferze profilaktyki jest zdrowie i sprawność. Zdrowie człowieka,
rozumiane zgodnie z duchem popularnej definicji WHO- w znaczeniu
fizycznym, psychicznym i społecznym, należy do podstawowych wartości
uniwersalnych. Wartości te zostały silnie utrwalone w światowej kulturze,
nawiązując do najlepszych humanistycznych tradycji ukształtowanych w rozwoju
ludzkości. W wartościach tych zawarte są najistotniejsze oczekiwania
i potrzeby ludzi.
Wyrazem tych oczekiwań i potrzeb
są cele aktywności ruchowej:
<!--[if !supportLists]-->1) <!--[endif]-->Hedonistyczne
(przyjemnościowe) – ważna dziedzina samorealizacji, stwarzająca możliwość
czerpania przyjemności z ruchowej aktywności, pokonywania własnych słabości
i budowania wiary w siebie.
<!--[if !supportLists]-->2) <!--[endif]-->Użytkowe
(praktyczne) – służą do podtrzymywania sprawności osób starszych, dając szanse
niezależności.
<!--[if !supportLists]-->3) <!--[endif]-->Witalne
(prozdrowotne) – w pełni dojrzałe, kompetentne, indywidualne stosowane
aktywności ruchowej wymaga wiedzy o zdrowiu i wiedzy o sobie,
oraz umiejętności jej praktycznego zastosowania. (…)
Warto wspomnieć jeszcze o innych
funkcjach instrumentalnych jakie pełni rekreacja:
- kulturowa
- ideologiczna
- gospodarcza
- społeczna
- selektywna
- adaptacyjna
- integracyjna i dezintegracyjna
- systemowa
- kreacyjna
- katartyczna
- stymulacyjna.
Badania
gerontologiczne dowodzą, że osoby mało aktywne ruchowo narażone są w większym
stopniu na zmiany patologiczne, które przyśpieszają proces starzenia się,
spowolnienie przemiany materii i zmniejszenie odporności ustroju.
Zmniejszanie aktywności ruchowej powoduje zaburzenia czynności całego ustroju-
m.in. metabolicznych, których skutkiem jest otyłość, a w jej następstwie
m.in. choroby serca, cukrzyca. Odpowiednio stosowana aktywność ruchowa jest
najbardziej efektywnym sposobem opóźnienia procesu starzenia się i daje
możliwość zachowania zdrowia. (Merska M., 2010, Znaczenie aktywności ruchowej dla osób w starszym wieku,
Almamer Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa, s 13-15). Ćwiczenia fizyczne,
szczególnie te, które są prowadzone systematycznie i dobrze zorganizowane,
z zachowaniem kontroli lekarskiej, powodują korzystne zmiany w organizmie
osób starszych. Najważniejsze kierunki działań to:
- regulacja stanów emocjonalnych
i zwiększanie sprawności intelektualnej;
- zwiększanie wydolności
fizycznej, w tym siły mięśni, gibkości, zręczności i ogólnej
sprawności ruchowej;
- kontrola masy ciała,
zapobieganie nadwadze i otyłości;
- przeciwdziałanie rozwojowi
miażdżyc, cukrzycy;
- przeciwdziałanie nadciśnieniu
i chorobie naczyń wieńcowych;
- zmniejszanie ryzyka
zachorowania na nowotwory złośliwe m.in. raka piersi, trzonu macicy i raka
prostaty;
- przeciwdziałanie osteoporozie;
- zwiększanie aktywności układu
odpornościowego. (Merska M., 2010, Znaczenie
aktywności ruchowej dla osób w starszym wieku, Almamer Wyższa Szkoła
Ekonomiczna, Warszawa, s 33- 34).
Ważne jest,
aby senior prowadzący aktywny tryb życia nie powodował, iż organizm zostanie
nadmiernie przeforsowany. Opiekując się wnukami, uprawiając z nimi aktywnie
sporty, czy zabawy trzeba jednak pamiętać o możliwościach swojego układu
ruchu. Aktywność fizyczna osób w wieku senioralnym może występować w wielu
innowacyjnych przedsięwzięciach np. żeglując z wnukami, łowiąc ryby, czy
bardziej intensywnie np. biegać (oczywiście po dużo wcześniejszym
przygotowaniu) maratony rodzinne organizowane corocznie przez miasta. Tym samym
senior pokazuje, uczy młode pokolenie jak ważna jest aktywność, jak pomaga ona
mimo wieku już dojrzałego, sprawnie funkcjonować w społeczeństwie, a nie
być od niego uzależnionym. Wspólne tańce, gry, zabawy czy uprawianie sportu
powoduje zacieśnienie więzi łączące na pozór tak odległe pokolenia. Swoja
postawą dziadek, czy babcia może nauczyć wnuka, czy wnuczkę, aby całe życie
uprawiać sporty, aktywnie żyć. a jak już wcześniej było wspomniane
systematyczne uprawianie aktywnego trybu życia zmniejsza lub całkowicie
zapobiega powstawaniu wielu chorób, w tym układu krążenia, czy nowotworów.
Lepiej zapobiegać niż leczyć ponieważ w wieku senioralnym będąc
przytłoczonym doświadczeniem życiowym nie zawsze ma się siłę, aby walczyć z
chorobą, a im silniejszy organizm tym większe szanse na wygraną. Senior
posiada również inne nastawienie psychiczne do życia, chce jak najlepiej
przeżywać każdą chwilę swojego życia, ponieważ wie, jak jest cenna. Każda
chwila spędzona z dzieckiem swojego dziecka czyni go szczęśliwym, a jeśli
może jakkolwiek pomóc, to 2 razy bardziej szczęśliwym. Czerpie radość z życia.
BIBLIOGRAFIA
<!--[if !supportLists]-->1. <!--[endif]-->Merska
M., 2010, Znaczenie aktywności ruchowej
dla osób w starszym wieku, Almamer Wyższa Szkoła Ekonomiczna,
Warszawa,
<!--[if !supportLists]-->2. <!--[endif]-->Red.
Naukowa Andrzej Dąbrowski, 2006, Zarys
teorii rekreacji ruchowej, Almamer Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa,
<!--[if !supportLists]-->3. <!--[endif]-->Szwarc
H., Wolańska T., Łobożewicz T. 1988, Rekreacja
i turystyka ludzi w starszym wieku, Instytut Wydawniczy Związków
Zawodowych, Warszawa.
Auto: Iwona
